AÅŸk; uÄŸrunda sürgüne gidilebilen, hiçbir sorgu olmaksızın gözü kapalı kabullenilen, uÄŸrunda din deÄŸiÅŸtirilen, ayak tırnağından saçın teline insanı yerden yere vuran, bazen yüreÄŸini bir kuÅŸa teslim edip köy köy gezdiren hatta onun sadakatiyle ilahiyete ulaÅŸilabilen ulvi bir olgu oldu hep insanoÄŸlunun yaÅŸam serüveninde.
Dünya halklarında olduÄŸu gibi Kürtlerde de sözlü edebiyatı besleyen en önemli temalardan birisi aÅŸk olmuÅŸtur. Günümüzde yaÅŸananların aksine aÅŸk, yüzyıllardan beri Kürtlerin kılamlarında ve çiroklarında özgür bir ruhla ele alınmış, özgürce iÅŸlenmiÅŸtir
Siyaben û Xecê, DerveÅŸ û Edûle, Mem û Zîn bunlardan saedece bir kaçıdır. Kimisi aÅŸkı için ölümü göze almış, kimisi de dinini deÄŸiÅŸtirmekte hiç bir sakınca görmemiÅŸtir.  Sevdası o kadar yüceymiÅŸ ki Edûle’nin: ‘Gidin! DerveÅŸ’e haber verin eÄŸer Edûle Yezidi diye almıyorsa diyin Edulê yedi ceddiyle müslümandır.’ diyebilecek kadar dönemin dini ritüellerini rededebiliyor.
Dengbejlik geleneÄŸinde aÅŸk sözün varlık nedenidir. Söze can veren, ruh veren hatta ona adeta kuÄŸu dansı yaptıran bir temadır.
Evdalê Zeynikê’nin Qulingo kılamı, Xozan trajedisini anlatan kılamlarının bugün her dengbêjin dilinde olması tesadüf deÄŸildir. Kanadı kırık bir turnaya, doÄŸaya, insana duyulan aÅŸkla yüz elli yıl önce yapılan kılamları kalıcı kılan nedir? Bu kılamlar evrensel ögeler taşımasalardı ve aÅŸkı katıksız anlatmasalardı acaba günümüze kadar kuÅŸaklararası bir yolculuktan geçebilirler miydi?
 Dengbejler kahramanlık destanlarından, doÄŸadan, trajik aÅŸk hikayelerinden beslenerek bu geleneÄŸi günümüze taşıdılar. Dengbêjlik Serhad’sız(yöresi), bu yörenin dengbêjliÄŸi de Evdalê Zeynikê’siz olmaz elbette. Evdal’ın Serhad’ın zozanlarıyla bezenmiÅŸ sesi kısa sürede her bölgede nam salar.  Evdalê Zeynikê sırasıyla etrafında namı ÅŸanı büyük dengbêjlerin karşısına çıkar. Åžex Sile’yle Ä°ran’da Tarxanê Qelenyê’nin divanında atışır. Günlerce süren atışmadan sonra onu alteder. Böylece sesini Serhad bölgesi dışında da duyurur.
Bu karşılaÅŸmada birbirine üstünlük kurmaya çalışan iki dengbêjin ultimatom verici dizeleri damgasını vurur. Bu karılaÅŸmada ayrıca provoke edici kılamlarla sesin harmonisini en güzel yansıtan ve cemaati etkilemeye yönelik dizelerde hakimdir.
Evdal:
De lo yeman lo yeman lo yeman lo lo yeman...
Lo lo Åžex Sile hey malatê mîratbu yo iro dîdeme ÅŸewite ji dilêmin û tera xweÅŸ dîdeme yeman..
Hela bala xwe bide isal bu çend sale, singemin kituka dengbêjane zaremin kağız û deftere him qeleme yeman...
 isal buye çend û çend sale, min bihîstiye tu buyî dengbêjê Tarxanê Qelenyê
Min sarê Sürmeli Mehmet PaÅŸa ji Serhadê girt ez hatim derketim topraxa Åžahê Ecem lo yeman wey lo yeman lo yeman...
 Åžex Sile:
De lo yeman de lo yeman...
Welleh singêmin ji dengbêja re fena ni kituk û deftere
Tu bala xwe bide binî re derbas tibe keleskê teregmale yeman...
Cemaatê  ez bextê we ketime eger
Evdalê Zeynê bi zaniba ez li vê derê me
 Welleh ji hatina Ä°ranê poÅŸmane lo yeman lo yeman lo yeman Rebî tu Xuda mezinî.   
Evdal’ın bir de Gûle’yle buluÅŸması vardır ki bir çok yanıyla incelenmeye deÄŸerdir.
EleÅŸkirt kalesi olarak bilinen Toprakkale’de Sürmeli Mehmet PaÅŸa’nın Gûlê adında bir dengbêji vardır.  Ermeni bir keÅŸiÅŸin kızı olan Gûlê o güne kadar hiç bir dengbêje yenik düÅŸmemiÅŸ ve kendisiyle atışacak dengbejin kazanması durumunda onunla evleneceÄŸine yemin etmiÅŸti. Bunun üzerine Evdalê Zeynikê Gûlê’yle atışmak için Cemalverdi köyünden Xamur’a  doÄŸru yola çıkar.
Kılamlardan çıkardığımız kadarıyla Gûle Xamur’da Sürmeli Mehmet PaÅŸa’nın dengbêji olarak düÄŸünde kılam söylemektedir. Evdalê Zeynikê bunu fırsat bilip Xamur’da Gûle’nin karşısına çıkar.
Üç gün üç gece süren neÅŸeli ve bir o kadar da çekiÅŸmeli bir atışma baÅŸlar.
 ‘Gûlê:
Ez çume Xâmurê nav dawetê
Minê dina xwe dayê,
Gula Xamurê desmal hildaye.
Ketîye ser govendîyê,
Dilê Evdalê malxirab hingê ketê
Evdal:
Gûle ez Evdal’ım dengbêj im,
Ez çoka xwe didime rex çoka,
AÅŸiq û sazbenda, diwana bega da divejim,
Ezê kerba Gûlê,
Îsal him ker im, him gêj im.’
atışmadan sonra Gûlê Evdal’ın karşısında duramaz. Bunun üzerine Sürmeli Mehmet PaÅŸa Evdalê Zeynikê’yi yanına alır. Onu hem dengbeji, hem ÅŸairi, hem de bilgesi olarak kabul eder.
Evdal ile Gûle, iki dengbêjin aÅŸk etrafında yarattığı hoÅŸgörünün ön planda olduÄŸu yeni bir dünya yaratırlar. Çünkü atışmalarda sarfedilen cümlelerde cinsellik, alayvari tutum, hatta ilan-ı aÅŸk eden dizelerle beraber provakatörvari bir tutum da hakimdir.
Dengbêjlik geleneÄŸindeki bu yöntem sadece ve sadece atışmanın bir rengi olarak kalmaktadır. Ve her dengbêj bu geleneÄŸi bu eksende ele alıp devam ettirmektedir.
Mesela ‘Gûlê  bir dizesinde
 ‘Xelkê besnê Evdalê Zeynikê dida
Min bala xwe da Evdalê Zeynikê mirovek kinike Bejn tuleye’
Diyerek Evdal’ı provoke eder
 Evdal:
Min dit gopalek desta da divana Sürmeli Mehmet PaÅŸa ji der de tê gopalek xare
Min bi çavê miÅŸterîya li Gûlê mezekir min got ezê Gûlê ji xwe re bixwazim
Min dit Gûlê çava ÅŸaÅŸe... lo bi niga topale...
Evdal da aynı güzellikte Gûlê’yi topal ve ÅŸaÅŸ olarak tasvir edip temposunu kırmayı hedef almaktadır. Evdal Gûlê atışması hiç ÅŸüphesiz bir çok açıdan ele alınmaya deÄŸerdir. Yaklaşık yüz elli yıl önce bir Kürt erkek dengbêjin Ermeni bir keÅŸiÅŸin kızıyla atışması dönemin toplumsal geleneklerinin ne derece özgürlükçü olduÄŸunu da göstermektedir.Ermeniler ve Kürtlerin içiçe yaÅŸamaları hiç ÅŸüphesiz bu atışmayı yaratan bir etkendir. Fakat bugün bile karşı cinsten iki dengbêjin köy odalarında veya divanlarda atışmasına zor rastlanırken dönemin dengbêjleri toplumun bilge kiÅŸileridir. KarşılaÅŸma,özellikle Evdalê Zeynikê’nin aÅŸkı ve dengbêjlik geleneÄŸini ne kadar özgürce icra ettiÄŸini göstermek açısından önemlidir.
Bu baÄŸlamda iki dengbêjin aÅŸkı, kaynaklarda sadece karşılıklı atışmadan ibaret kalırken, zamanla toplum onu süsleyerek kendi beklentilerini de katmış bir aÅŸk hikayesine dönüÅŸtürmüÅŸtür. Evdal’ın Gûlê’yle atışmasıyla hayatı deÄŸiÅŸmiÅŸ  Sürmeli Mehmet PaÅŸanın divanına girmiÅŸtir. Yaratılan irreel aÅŸk bunun önüne bile geçmiÅŸtir.
Aynı tutumu Evdalê Zeynikê’nin gözlerinin körlüÄŸünü ifade eden anlatılarda da gözlemliyoruz.Bu da,Serhad’ın her yöresinde farklı bir versiyonla kendini göstermektedir.
Kimisi Evdal’ın Åžex Sil’yle atışmasında sesini çok yükselttiÄŸi için kör olduÄŸunu, kimisi de gözüne karasu indiÄŸini söyler.
Yine Evdal’in gözlerinin yeniden görmesini Turnasınının ab-ı hayattan kanatlarını geçirdikten sonra Evdal’ın gözlerine sürmesine baÄŸlarlar. Kimisi de  ‘Evdal kağıda dualar yazdıktan sonra onu gökyüzüne fırlatıyor, kağıt gökyüzünde kaybolup Allah katına kabul ediliyor ve Evdal’ın gözleri açılıyor’ diye açıklamaktadır.
Bu da toplum olarak efsaneler yaratan ve efsaneyle yaÅŸamayı seven toplumsal bir gerçekliÄŸe iÅŸaret etmektedir. Ä°ÅŸin asıl ilginç olan yanı, esas itibariyla bütün bu söylence ve anlatıların hiç bir zaman yaÅŸanan gerçeklikliÄŸin felsefesini tahribata uÄŸratmıyor olmasıdır. Versiyonlar yöresel farklılıklar gösterse de hikâyeler özünü koruyarak günümüze gelmiÅŸtir .
Yani Evdal ile Gûlê arasında bir yakınlaÅŸma olduÄŸunu kılamlardan da çıkarmak mümkündür.Karşılıklı nükteli, lirik ve epik bir atışma olmuÅŸtur. Fakat bunun dışında yaratılan atmosfer, bu geleneÄŸi günümüze kadar taşıyan dengbêjlerin yarattığı mitik bir atmosferden ibarettir ki; bu da bu geleneÄŸin doÄŸasıyla örtüÅŸmektedir.
Sonuç itibariyle sözlü gelenek beslendiÄŸi temalardan güç alırken ona mitolojik anlamlar  katarak aynı zamanda güç vermeyi de ihmal etmiyor. Halk tarafından gayri ihtiyari yapılan bu eklemeler, yüzyıllar süren dengbêjlik geleneÄŸine ve çiroklara canlılık katan, onlara ruh veren, kuÅŸaktan kuÅŸaÄŸa akışını saÄŸlayan bir nehir görevi görmüÅŸtür.
Bülent Gündüz
cinepotamya@yahoo.fr